چرا نور طبیعی در طراحی ساختمان اهمیت دارد؟
نور طبیعی فقط برای روشنکردن فضای داخلی نیست. مقدار، جهت، زمان ورود و نحوه توزیع نور میتواند بر آسایش، مصرف انرژی، کیفیت بصری، دمای داخل و حتی چیدمان فضاها اثر بگذارد.
ساختمانی که نور کافی ندارد، ممکن است در طول روز نیز به روشنایی مصنوعی وابسته باشد. در مقابل، ورود کنترلنشده آفتاب میتواند باعث خیرگی، افزایش دما، آسیب به وسایل داخلی و کاهش آسایش شود.
بنابراین هدف طراحی، واردکردن بیشترین مقدار نور نیست؛ بلکه تأمین نور کافی، یکنواخت و قابلکنترل متناسب با کاربری هر فضاست.
تفاوت نور طبیعی و تابش مستقیم خورشید چیست؟
نور طبیعی و تابش مستقیم خورشید یکسان نیستند.
نور طبیعی شامل روشنایی حاصل از آسمان، نور بازتابشده از محیط و تابش مستقیم خورشید است. یک فضا میتواند بدون دریافت مستقیم آفتاب نیز روشنایی طبیعی مناسبی داشته باشد.
تابش مستقیم خورشید معمولاً نور شدیدتر و گرمای بیشتری ایجاد میکند. این تابش ممکن است در زمستان مطلوب و در تابستان نامطلوب باشد.
در طراحی باید میان سه موضوع تفاوت قائل شد:
- روشنایی طبیعی موردنیاز فضا
- ورود مستقیم نور خورشید
- گرمای ناشی از تابش خورشید
ممکن است پنجرهای نور مناسبی ایجاد کند اما حرارت بیشازحد وارد ساختمان کند. همچنین ممکن است فضای پرنوری به دلیل اختلاف شدید روشنایی، از نظر بصری ناراحتکننده باشد.
چرا نور طبیعی باید از ابتدای طراحی بررسی شود؟
نورگیری به تصمیمهای اصلی معماری وابسته است. جهتگیری ساختمان، عمق پلان، ارتفاع سقف، محل دیوارها و ساختمانهای اطراف تعیین میکنند که نور چگونه وارد فضا شود.
پس از تثبیت فرم و پلان، اصلاح بعضی مشکلات نورگیری دشوار یا پرهزینه خواهد بود. برای مثال، پنجره بزرگتر همیشه نمیتواند عمق زیاد پلان یا جهتگیری نامناسب را جبران کند.
بررسی زودهنگام نور طبیعی میتواند به تصمیمگیری درباره این موارد کمک کند:
- جهتگیری ساختمان
- جانمایی فضاهای اصلی
- عمق مناسب پلان
- اندازه و محل پنجرهها
- ارتفاع بازشوها
- نیاز به نورگیر سقفی یا حیاط
- شکل سایهبانها
- نوع شیشه
- رنگ و بازتاب سطوح داخلی
- تأثیر ساختمانهای مجاور
نورگیری باید همزمان با شکلگیری پلان و حجم بررسی شود، نه پس از نهاییشدن نما.
۱. تأثیر نور طبیعی بر کیفیت فضا
نور میتواند درک ما از اندازه، عمق، رنگ و بافت یک فضا را تغییر دهد. یک اتاق با ابعاد ثابت، بسته به محل و کیفیت نور ممکن است بازتر، کوچکتر، آرامتر یا رسمیتر به نظر برسد.
نور طبیعی میتواند:
- مرزها و شکل فضا را خواناتر کند
- بافت مصالح را نشان دهد
- ارتباط داخل و بیرون را تقویت کند
- مسیر حرکت را مشخصتر کند
- نقاط مهم فضا را برجسته کند
- تغییرات زمان و فصل را وارد فضای داخلی کند
بااینحال، کیفیت فضا فقط به مقدار نور وابسته نیست. جهت، شدت، رنگ و توزیع نور نیز اهمیت دارند.
نور شدید و متمرکز میتواند فضای نمایشیتری ایجاد کند، درحالیکه نور نرم و پخششده معمولاً برای استفاده طولانیمدت راحتتر است.
۲. نور طبیعی و آسایش بصری
آسایش بصری زمانی ایجاد میشود که فرد بتواند فعالیت خود را بدون فشار چشم، انعکاس آزاردهنده یا اختلاف شدید روشنایی انجام دهد.
مشکلات رایج آسایش بصری عبارتاند از:
- کمبود نور
- نور مستقیم در میدان دید
- انعکاس روی نمایشگرها
- تفاوت شدید روشنایی پنجره و دیوار اطراف
- سایههای بسیار تند
- تغییر ناگهانی روشنایی میان فضاها
- ناتوانی در کنترل نور
یک پنجره بسیار روشن در انتهای اتاق تاریک ممکن است باعث خیرگی شود، حتی اگر میانگین روشنایی اتاق کافی باشد.
برای ایجاد آسایش، نور باید تا حد ممکن متناسب با نوع فعالیت و بهصورت کنترلشده در فضا توزیع شود.
۳. آیا نور طبیعی بر سلامت اثر دارد؟
نور روز در تنظیم ریتم شبانهروزی بدن نقش دارد. زمان و شدت قرارگرفتن در معرض نور میتواند بر الگوی خواب، هوشیاری و ادراک زمان اثر بگذارد.
ارتباط مناسب با نور روز و تغییرات بیرون برای بسیاری از فضاهای مسکونی، کاری، آموزشی و درمانی اهمیت دارد. بااینحال، نمیتوان کیفیت یک ساختمان را فقط با بزرگترکردن پنجرهها تضمین کرد.
نور مناسب باید همراه با عوامل دیگری مانند موارد زیر بررسی شود:
- کیفیت دید به بیرون
- کنترل خیرگی
- آسایش حرارتی
- حریم خصوصی
- امکان کنترل توسط کاربر
- نوع و مدت استفاده از فضا
- نیازهای متفاوت کاربران
ممکن است یک فضای بسیار روشن به دلیل گرما یا خیرگی، برای استفاده طولانیمدت نامناسب باشد.
۴. تأثیر نور طبیعی بر مصرف انرژی
استفاده مناسب از نور طبیعی میتواند نیاز به روشنایی مصنوعی را در بخشی از ساعات روز کاهش دهد. اما این کاهش به عملکرد واقعی ساختمان وابسته است.
اگر چراغها با وجود نور کافی همچنان روشن بمانند، صرف وجود پنجره باعث صرفهجویی نمیشود. کنترل دستی مناسب، حسگر نور و تقسیم درست مدارهای روشنایی میتوانند مؤثر باشند.
از طرف دیگر، افزایش سطح شیشه ممکن است موجب افزایش بار سرمایش یا اتلاف حرارت شود. بنابراین باید میان چند موضوع تعادل برقرار شود:
- کاهش مصرف روشنایی
- کنترل گرمای خورشیدی
- کاهش اتلاف حرارت
- جلوگیری از خیرگی
- تأمین دید و ارتباط با بیرون
بهترین راهحل لزوماً بزرگترین پنجره نیست؛ بلکه بازشویی است که در محل مناسب، با شیشه و سایهبان مناسب قرار گرفته باشد.
۵. جهت پنجره چه تأثیری بر نور دارد؟
جهت بازشو بر زمان، شدت و زاویه ورود نور اثر میگذارد. این شرایط با عرض جغرافیایی، فصل، فرم ساختمان و موانع اطراف تغییر میکند.
پنجرههای رو به شمال
در نیمکره شمالی، این پنجرهها معمولاً نور پخششده و یکنواختتری دریافت میکنند و تابش مستقیم کمتری دارند.
این جهت ممکن است برای فضاهایی که به نور ثابتتر نیاز دارند مناسب باشد؛ اما در بعضی اقلیمها میتواند دریافت گرمای خورشیدی زمستانی را محدود کند.
پنجرههای رو به جنوب
در نیمکره شمالی، این جهت امکان دریافت نور و گرمای خورشیدی بیشتری دارد. تابش خورشید تابستانی به دلیل زاویه بالاتر، معمولاً با سایهبان افقی بهتر کنترل میشود.
عملکرد دقیق این جهت باید بر اساس مسیر واقعی خورشید و شرایط اقلیمی محاسبه شود.
پنجرههای رو به شرق
نور صبح معمولاً از زاویه پایین وارد میشود. این نور میتواند برای فضاهای مورد استفاده در صبح مناسب باشد، اما ممکن است در فصل گرم باعث خیرگی یا افزایش زودهنگام دما شود.
پنجرههای رو به غرب
تابش عصر معمولاً با زاویه پایین و همزمان با گرمشدن محیط وارد میشود. به همین دلیل، کنترل نور و گرمای این جهت در بسیاری از اقلیمها دشوارتر است.
سایهبان افقی ساده همیشه برای تابش کمزاویه شرق و غرب کافی نیست و ممکن است به صفحات عمودی، پوسته متحرک یا کاهش سطح شیشه نیاز باشد.
۶. اندازه پنجره چگونه تعیین میشود؟
ابعاد پنجره نباید فقط بر اساس ظاهر نما یا درصد ثابتی از مساحت اتاق انتخاب شود.
اندازه مناسب به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- جهت پنجره
- عرض جغرافیایی
- کاربری فضا
- عمق و ارتفاع اتاق
- ارتفاع پنجره
- میزان سایه اطراف
- شفافیت و عملکرد شیشه
- رنگ سطوح داخلی
- نیاز به دید
- حریم خصوصی
- شرایط حرارتی
- امکان کنترل نور
افزایش سطح پنجره پس از یک حد مشخص ممکن است تأثیر کمی بر روشنایی بخشهای عمیق اتاق داشته باشد، اما گرما، خیرگی و هزینه پوسته را افزایش دهد.
ارتفاع قسمت بالایی پنجره معمولاً در هدایت نور به عمق فضا مؤثر است. در بسیاری از شرایط، یک بازشوی بلند و درستجانماییشده از پنجرهای کوتاه و بسیار عریض عملکرد بهتری دارد.
۷. عمق پلان چه ارتباطی با نورگیری دارد؟
با افزایش فاصله از پنجره، میزان روشنایی طبیعی معمولاً کاهش پیدا میکند. به همین دلیل، پلانهای بسیار عمیق ممکن است در بخشهای مرکزی به نور مصنوعی وابسته شوند.
برای بهبود نورگیری پلانهای عمیق میتوان این گزینهها را بررسی کرد:
- کاهش عمق بعضی بخشها
- افزایش ارتفاع مؤثر پنجره
- ایجاد نورگیری از دو جهت
- استفاده از حیاط میانی
- ایجاد آتریوم
- استفاده کنترلشده از نورگیر سقفی
- استفاده از قفسه نوری
- انتقال فضاهای کمنیاز به نور به بخش مرکزی
- استفاده از پارتیشنهای شفاف یا نیمهشفاف در محل مناسب
این راهکارها باید از نظر حریم خصوصی، صدا، ایمنی حریق، گرما و نگهداری نیز بررسی شوند.
۸. تأثیر ساختمانهای اطراف بر نور طبیعی
ابعاد پنجره بهتنهایی میزان نور قابلاستفاده را تعیین نمیکند. ساختمان روبهرو، بالکن، درخت، دیوار حیاط یا توپوگرافی میتواند بخش بزرگی از آسمان قابلمشاهده را مسدود کند.
در زمینهای شهری باید این موارد بررسی شوند:
- ارتفاع ساختمانهای مجاور
- فاصله میان ساختمانها
- جهت خیابان و زمین
- سایه فصلی همسایگان
- احتمال ساختوساز آینده
- بازتاب نور از نماهای روشن یا شیشهای
- میزان دید به آسمان
- تأثیر درختان در فصلهای مختلف
پنجره بزرگ رو به دیوار نزدیک ممکن است نور کمتری از یک پنجره کوچکتر با دید باز به آسمان تأمین کند.
تحلیل نورگیری باید بر اساس شرایط واقعی زمین انجام شود، نه بر مبنای نمای جداشده از محیط.
۹. خیرگی چیست و چگونه کنترل میشود؟
خیرگی زمانی رخ میدهد که منبع یا سطحی با روشنایی زیاد، دید راحت را مختل کند. پنجره، انعکاس خورشید و سطوح بسیار روشن میتوانند باعث خیرگی شوند.
خیرگی ممکن است مستقیماً از پنجره یا از انعکاس نور روی سطوح براق و نمایشگرها ایجاد شود.
راهکارهای کنترل آن میتواند شامل موارد زیر باشد:
- تغییر محل یا جهت میز و نمایشگر
- توزیع یکنواختتر نور
- استفاده از سایهبان خارجی
- استفاده از پرده یا کرکره قابلکنترل
- کاهش تضاد میان پنجره و دیوار اطراف
- پرهیز از سطوح داخلی بسیار براق
- تقسیم بازشو بر اساس عملکرد
- محدودکردن تابش مستقیم در ساعات نامطلوب
پرده داخلی میتواند خیرگی را کاهش دهد، اما لزوماً از ورود گرمای خورشیدی جلوگیری نمیکند. برای کنترل حرارت، سایهاندازی خارجی معمولاً مؤثرتر است.
۱۰. سایهبان چه نقشی در نورگیری دارد؟
سایهبان مناسب میتواند تابش مستقیم و گرمای اضافی را کاهش دهد و همزمان اجازه ورود نور طبیعی مفید را بدهد.
نوع سایهبان باید بر اساس جهت و زاویه خورشید انتخاب شود:
- سایهبان افقی برای تابش با زاویه بالاتر مناسبتر است.
- صفحات عمودی میتوانند تابش مایل و کمزاویه را بهتر کنترل کنند.
- ترکیب عناصر افقی و عمودی در بعضی جهتها مؤثرتر است.
- سایهبان متحرک امکان پاسخ به فصل و ساعت را فراهم میکند.
- درختان برگریز ممکن است در تابستان سایه و در زمستان نور بیشتری ایجاد کنند.
عمق سایهبان نباید با یک عدد ثابت برای تمام نماها تعیین شود. ابعاد پنجره، موقعیت جغرافیایی، فصل استفاده و مسیر خورشید باید در طراحی آن دخالت داشته باشند.
۱۱. قفسه نوری چیست؟
قفسه نوری یک سطح افقی یا نزدیک به افقی است که در قسمت بالایی پنجره قرار میگیرد و بخشی از نور را به سمت سقف و عمق فضا بازتاب میدهد.
این عنصر میتواند:
- نور را در فضا پخش کند
- روشنایی نزدیک پنجره را تعدیل کند
- نور را به بخشهای عمیقتر هدایت کند
- بخشی از تابش مستقیم را کنترل کند
عملکرد آن به جهت پنجره، ارتفاع سقف، جنس سطح، محل نصب و شرایط بیرونی وابسته است.
قفسه نوری یک راهحل عمومی برای همه ساختمانها نیست. طراحی نامناسب آن ممکن است نور کافی ایجاد نکند، دید را محدود کند یا نگهداری دشواری داشته باشد.
۱۲. نورگیر سقفی چه مزایا و خطراتی دارد؟
نورگیر سقفی میتواند نور را به بخشهایی برساند که به نمای خارجی دسترسی ندارند. چون بخش بیشتری از آسمان را میبیند، ممکن است در ابعاد نسبتاً محدود نور قابلتوجهی وارد کند.
بااینحال، نورگیر سقفی میتواند با مشکلاتی همراه باشد:
- افزایش گرمای خورشیدی
- خیرگی
- نفوذ آب در صورت اجرای نامناسب
- اتلاف حرارت
- دشواری نظافت
- دسترسی سخت برای تعمیر
- ایجاد تابش مستقیم روی سطح کار
- کاهش حریم خصوصی در برخی موقعیتها
جهت، شیب، نوع شیشه، سایهاندازی، آببندی و مسیر تخلیه آب باید از ابتدا مشخص شوند.
نورگیر سقفی نباید صرفاً برای ایجاد جلوه معماری اضافه شود؛ عملکرد آن باید اندازهگیری و جزئیات اجرایی آن حل شود.
۱۳. رنگ و مصالح داخلی چه تأثیری دارند؟
سطوح داخلی بخشی از نور را جذب و بخشی را بازتاب میکنند. رنگهای روشنتر معمولاً میتوانند به توزیع نور کمک کنند، اما بازتاب بیشازحد یا استفاده از سطوح براق ممکن است خیرگی ایجاد کند.
در طراحی داخلی باید به این موارد توجه شود:
- میزان بازتاب سقف
- رنگ دیوارها
- تیرگی کف
- بافت و درخشندگی مصالح
- رنگ مبلمان
- محل سطوح شیشهای یا فلزی
- تغییر رنگ مصالح زیر نور طبیعی
سقف روشن معمولاً در توزیع نور به عمق فضا مؤثر است. سطوح مات نیز اغلب نور را یکنواختتر از سطوح براق پخش میکنند.
رنگ مصالح باید زیر نور واقعی پروژه بررسی شود، زیرا ظاهر آن در نور طبیعی با نمایشگر یا نور فروشگاه متفاوت است.
۱۴. نور طبیعی در فضاهای مختلف
هر فضا به مقدار و نوع یکسانی از نور نیاز ندارد.
فضای نشیمن
ترکیبی از روشنایی طبیعی، دید مناسب و امکان کنترل نور اهمیت دارد. تابش مستقیم ممکن است در بعضی ساعات مطلوب و در ساعات دیگر آزاردهنده باشد.
اتاقخواب
زمان ورود نور اهمیت ویژهای دارد. نور صبح میتواند مطلوب باشد، اما باید امکان تاریککردن فضا و حفظ حریم خصوصی نیز وجود داشته باشد.
آشپزخانه
سطوح کار به نور مناسب نیاز دارند. محل پنجره نباید باعث ایجاد سایه فرد روی سطح کار یا خیرگی روی مصالح براق شود.
فضای کار
نور باید یکنواخت و قابلکنترل باشد. انعکاس پنجره روی نمایشگر و قرارگیری منبع نور در میدان دید از مشکلات رایج است.
فضای آموزشی
توزیع مناسب نور، کنترل خیرگی و امکان نمایش محتوای دیجیتال اهمیت دارد. روشنایی زیاد در یک سمت کلاس میتواند کیفیت دید را کاهش دهد.
سرویسها و فضاهای خدماتی
این فضاها ممکن است به نور کمتری نیاز داشته باشند، اما نور طبیعی میتواند به کیفیت استفاده و تشخیص رطوبت یا آلودگی کمک کند.
بنابراین اولویت نورگیری باید بر اساس نوع فعالیت و مدت حضور افراد تعیین شود.
۱۵. نورگیری از یک جهت یا چند جهت؟
نورگیری از یک جهت، رایج و ساده است؛ اما ممکن است اختلاف زیادی میان روشنایی نزدیک پنجره و انتهای اتاق ایجاد کند.
نورگیری از دو جهت میتواند:
- نور را یکنواختتر توزیع کند
- سایههای شدید را کاهش دهد
- کیفیت ادراک حجم را بهبود دهد
- امکان تهویه متقاطع را فراهم کند
بااینحال، تعداد بیشتر پنجرهها میتواند کنترل حرارتی، حریم خصوصی و چیدمان داخلی را دشوارتر کند.
نورگیری از چند جهت باید با عملکرد دیوارها، محل مبلمان و شرایط اقلیمی هماهنگ شود.
۱۶. دید به بیرون چه تفاوتی با نورگیری دارد؟
یک پنجره ممکن است نور وارد کند، اما دید مفیدی به بیرون نداشته باشد. همچنین ممکن است پنجرهای دید خوبی ایجاد کند ولی به دلیل سایه زیاد، نور محدودی تأمین کند.
کیفیت دید به بیرون به عوامل زیر وابسته است:
- ارتفاع پنجره نسبت به چشم
- اندازه و تناسب بازشو
- فاصله تا مانع روبهرو
- کیفیت منظره
- امکان مشاهده آسمان و زمین
- حریم خصوصی
- مدت استفاده از فضا
برای بعضی فضاها، پنجره باید هم نور و هم ارتباط بصری با محیط ایجاد کند. نورگیرهای مرتفع یا شیشههای مات ممکن است نور فراهم کنند، اما جایگزین کامل دید به بیرون نیستند.
۱۷. چگونه حریم خصوصی و نور طبیعی با هم تأمین میشوند؟
در زمینهای متراکم، پنجره بزرگ ممکن است نور بیشتری وارد کند اما دید مستقیم همسایگان را نیز افزایش دهد.
راهکارهای قابلبررسی عبارتاند از:
- تنظیم ارتفاع پنجره
- استفاده از پنجرههای مرتفع
- عقبنشستگی بازشو
- ایجاد حیاط یا فضای واسط
- استفاده از مشبک یا پوسته دوم
- هدایت مورب دید
- ترکیب بخش شفاف و نیمهشفاف
- استفاده از گیاهان در محل مناسب
- طراحی سایهبان بهعنوان کنترلکننده دید
شیشه مات میتواند حریم خصوصی ایجاد کند، اما دید به بیرون را از بین میبرد. بنابراین نباید بدون بررسی عملکرد فضا برای تمام بازشو استفاده شود.
۱۸. آیا شیشه بیشتر به معنی نور بهتر است؟
خیر. شیشه بیشتر ممکن است نور بیشتری وارد کند، اما الزاماً کیفیت نور را بهبود نمیدهد.
سطح زیاد شیشه میتواند موجب این مشکلات شود:
- خیرگی
- افزایش بار سرمایش
- اتلاف حرارت در زمستان
- کاهش حریم خصوصی
- محدودیت در چیدمان مبلمان
- افزایش هزینه ساخت
- افزایش نیاز به نظافت
- ناراحتی حرارتی نزدیک پنجره
- محوشدن رنگ مصالح و وسایل
عملکرد پنجره به محل، ارتفاع، جهت و نوع شیشه وابسته است. گاهی کاهش سطح شیشه و اصلاح موقعیت آن، نتیجه بهتری از یک نمای تمامشیشهای ایجاد میکند.
۱۹. آیا شیشههای کنترلکننده نور تمام مشکلات را حل میکنند؟
شیشههای مختلف میتوانند عبور نور، انتقال حرارت و تابش خورشیدی را تغییر دهند، اما هیچ نوع شیشهای تمام تعارضهای طراحی را بهتنهایی حل نمیکند.
شیشه با عبور نور کم ممکن است گرمای خورشیدی را کاهش دهد، اما فضای داخلی را به روشنایی مصنوعی وابسته کند. بعضی پوششهای شیشه نیز ممکن است رنگ نور یا ظاهر نما را تغییر دهند.
انتخاب شیشه باید با بررسی این عوامل انجام شود:
- میزان عبور نور مرئی
- انتقال گرمای خورشیدی
- ضریب انتقال حرارت
- رنگ و بازتاب شیشه
- جهت نما
- نسبت شیشه به دیوار
- وجود سایهبان
- نوع کاربری فضا
- الزامات ایمنی و نگهداری
شیشه باید بخشی از طراحی یکپارچه پوسته باشد، نه راهحلی برای اصلاح تمام ضعفهای فرم و جهتگیری.
۲۰. نور طبیعی چگونه ارزیابی میشود؟
بررسی اولیه میتواند با تحلیل جهت، مسیر خورشید، عمق فضا و موانع اطراف آغاز شود. برای پروژههای دقیقتر، شبیهسازی روشنایی طبیعی مفید است.
ارزیابی میتواند شامل این موارد باشد:
- میزان روشنایی روی سطح کار
- یکنواختی توزیع نور
- تعداد ساعات برخورداری از نور کافی
- احتمال نور بیشازحد
- میزان تابش مستقیم خورشید
- خطر خیرگی
- تأثیر سایه ساختمانهای اطراف
- عملکرد سایهبانها در فصلهای مختلف
- میزان وابستگی احتمالی به روشنایی مصنوعی
خروجی شبیهسازی باید با کاربری واقعی، ساعات حضور، نوع شیشه، مصالح داخلی و شرایط دقیق سایت هماهنگ باشد.
یک تصویر روشن و جذاب از مدل سهبعدی بهتنهایی اثبات نمیکند که فضا در طول سال نور مناسبی دارد.
چه زمانی شبیهسازی نور طبیعی ضروریتر است؟
شبیهسازی در این شرایط اهمیت بیشتری پیدا میکند:
- پلان ساختمان عمیق است
- ساختمانهای مرتفع در اطراف قرار دارند
- سطح شیشه زیاد است
- نما دارای سایهبان پیچیده است
- فضا به کنترل دقیق نور نیاز دارد
- پروژه آموزشی، درمانی یا اداری است
- نورگیر سقفی یا آتریوم وجود دارد
- خطر خیرگی روی نمایشگرها مطرح است
- هدف کاهش مصرف روشنایی مصنوعی است
- پوسته ساختمان طراحی غیرمتعارف دارد
بهتر است شبیهسازی در مراحل اولیه انجام شود تا امکان تغییر فرم، پلان و بازشوها وجود داشته باشد.
نور طبیعی و روشنایی مصنوعی چگونه با هم هماهنگ میشوند؟
حتی ساختمانی با نورگیری مناسب در شب، روزهای ابری یا بخشهای عمیق به روشنایی مصنوعی نیاز دارد.
طراحی موفق باید نور طبیعی و مصنوعی را بهعنوان یک سیستم هماهنگ بررسی کند.
راهکارهای مفید میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- تقسیم مدار چراغها بر اساس فاصله از پنجره
- امکان خاموشکردن چراغهای نزدیک نما
- استفاده از حسگر نور در محل مناسب
- فراهمکردن کنترل دستی برای کاربران
- جلوگیری از روشنایی بیشازحد
- هماهنگی رنگ نور مصنوعی با نوع فضا
- توجه به تغییرات نور طبیعی در طول روز
اگر تمام چراغهای یک فضای عمیق به یک مدار متصل باشند، ممکن است برای روشنکردن بخش مرکزی، چراغهای کنار پنجره نیز بیدلیل روشن بمانند.
نگهداری چه تأثیری بر عملکرد نورگیری دارد؟
عملکرد واقعی پنجره و سایهبان به نگهداری آنها نیز وابسته است.
موارد مهم عبارتاند از:
- امکان نظافت شیشه
- دسترسی به نورگیر سقفی
- تعمیر پرده و سایهبان متحرک
- تجمع گردوغبار روی قفسه نوری
- دوام قطعات متحرک
- امکان تعویض شیشه
- کنترل رشد گیاهان مقابل پنجره
- پیشگیری از نفوذ آب
- آموزش استفاده صحیح از تجهیزات کنترلی
راهکاری که فقط در زمان تحویل ساختمان عملکرد خوبی دارد اما قابلنگهداری نیست، در بلندمدت موفق نخواهد بود.
اشتباهات رایج در طراحی نور طبیعی
خطاهای متداول عبارتاند از:
- یکسانگرفتن نور طبیعی و تابش مستقیم خورشید
- افزایش سطح شیشه بدون تحلیل
- طراحی پنجره فقط بر اساس نمای ساختمان
- استفاده از ابعاد یکسان برای تمام جهتها
- بیتوجهی به ساختمانهای اطراف
- نادیدهگرفتن خیرگی
- قرار دادن نمایشگر روبهروی پنجره
- استفاده از شیشه بسیار تیره برای جبران طراحی نامناسب
- اتکا به پرده داخلی برای کنترل کامل گرما
- طراحی نورگیر سقفی بدون حل آببندی و سایهاندازی
- نادیدهگرفتن حریم خصوصی
- استفاده از سطوح بسیار براق
- شبیهسازی پس از قطعیشدن طرح
- ارزیابی نور فقط در یک ساعت یا یک فصل
- توجه به میانگین روشنایی و نادیدهگرفتن توزیع آن
- بیتوجهی به امکان نظافت و نگهداری
نورگیری موفق حاصل هماهنگی فرم، پلان، بازشو، شیشه، سایهبان و فضای داخلی است.
چکلیست بررسی نور طبیعی پیش از طراحی
پیش از تثبیت طرح بررسی کنید:
- مسیر خورشید در فصلهای مختلف مشخص شده است؟
- جهت و زمان تابش هر نما بررسی شده است؟
- سایه ساختمانهای اطراف شناخته شده است؟
- احتمال ساختوساز آینده در نظر گرفته شده است؟
- فضاهای اصلی بر اساس نیاز نوری جانمایی شدهاند؟
- عمق پلان برای نورگیری مناسب است؟
- ارتفاع و محل پنجرهها بررسی شده است؟
- اندازه شیشه فقط بر اساس ظاهر نما انتخاب نشده است؟
- تابش مستقیم مطلوب و نامطلوب تفکیک شدهاند؟
- احتمال خیرگی ارزیابی شده است؟
- انعکاس نور روی نمایشگرها کنترل میشود؟
- نوع سایهبان با جهت نما هماهنگ است؟
- مشخصات شیشه با شرایط اقلیمی تناسب دارد؟
- حریم خصوصی حفظ میشود؟
- دید مناسبی به بیرون وجود دارد؟
- رنگ و بازتاب مصالح داخلی بررسی شده است؟
- فضاهای مرکزی به نور کافی دسترسی دارند؟
- نورگیرهای سقفی از نظر گرما و نفوذ آب بررسی شدهاند؟
- نور طبیعی با سیستم روشنایی مصنوعی هماهنگ است؟
- امکان کنترل نور توسط کاربر وجود دارد؟
- نظافت و نگهداری اجزای نورگیری امکانپذیر است؟
- عملکرد طرح در فصلها و ساعات مختلف ارزیابی شده است؟
جمعبندی
نور طبیعی بر کیفیت فضا، آسایش بصری، مصرف انرژی، ارتباط با محیط و نحوه استفاده از ساختمان اثر میگذارد.
هدف طراحی، ایجاد روشنترین ساختمان ممکن نیست. نور باید به اندازه کافی، در محل مناسب و متناسب با فعالیت کاربران وارد شود. همزمان باید خیرگی، گرمای اضافی، اتلاف حرارت، حریم خصوصی و نگهداری کنترل شوند.
اندازه پنجره بهتنهایی کیفیت نورگیری را تعیین نمیکند. جهت، ارتفاع بازشو، عمق پلان، موانع اطراف، نوع شیشه، سایهبان و بازتاب سطوح داخلی همگی در نتیجه نهایی نقش دارند.
بهترین زمان برای بررسی نور طبیعی، مراحل اولیه طراحی است؛ زمانی که هنوز امکان تغییر جهتگیری، فرم، پلان و موقعیت بازشوها وجود دارد.
